Bất thường mũi bẩm sinh: nên can thiệp vào lúc nào?
Quan điểm cũ là chờ tới tuổi trưởng thành; bằng chứng gần đây ủng hộ can thiệp sớm có giới hạn, miễn là giữ được các vùng tăng trưởng. Bài viết tóm tắt các mốc tuổi được nêu trong y văn.
Với một đứa trẻ có bất thường mũi bẩm sinh, câu hỏi của gia đình thường không phải “mổ cách nào” mà “mổ lúc nào thì được”. Đây là câu hỏi đã thay đổi câu trả lời trong vài thập niên gần đây, và sự thay đổi đó đáng được giải thích rõ.
Quan điểm đã đổi
Một bài tổng quan về biến dạng mũi bẩm sinh mô tả rằng trước đây, việc chỉnh hình thường được hoãn tới tuổi thiếu niên vì lo ngại ảnh hưởng tới tăng trưởng của mặt[1]. Nhưng bằng chứng gần đây ủng hộ can thiệp sớm hơn, và điều này đang khiến các mốc truyền thống được xem xét lại[1].
Nguyên tắc dung hòa được nêu rõ: can thiệp sớm được coi là an toàn và có hiệu quả khi các vùng tăng trưởng được giữ lại[1]. Nói cách khác, mốc tuổi không phải một con số cố định mà phụ thuộc vào việc thao tác đó có đụng tới vùng tăng trưởng hay không.
Các mốc được nêu trong y văn
Với mũi trong khe hở môi, tạo hình mũi lần đầu thường được làm cùng lúc với mổ môi lần đầu, trong khoảng 3 đến 12 tháng tuổi[1]. Ở thì mổ sớm này, việc chỉnh vách ngăn thường giới hạn ở phần đuôi vách ngăn và gai mũi trước; can thiệp rộng hơn vào phần xương của vách ngăn hoặc lấy bỏ nhiều sụn thường được để lại cho sau này[1].
Với khe hở mặt liên quan tới phần xương, y văn nêu mốc thường được hoãn tới ít nhất 8–10 tuổi[1]. Mũi phát triển nhanh nhất trong tuổi dậy thì, khoảng 12–14 tuổi ở trẻ gái[1]. Với loạn sản hàm – mũi, tạo hình mũi ở nhóm này thường được làm trong khoảng 16–18 tuổi[1].
Có những tình huống cần can thiệp sớm hơn các mốc trên: khi biến dạng mũi nặng gây vấn đề về đường thở, thời điểm can thiệp được xét riêng cho từng trẻ[1]. Các tác giả vẫn giữ sự dè dặt: lo ngại về tăng trưởng tầng giữa mặt chưa mất đi, và bằng chứng ủng hộ mổ sớm ở một số thể chỉ dựa trên báo cáo ca nên cần được đọc thận trọng[1].
Phần đối xứng cần thời gian
Một điểm làm nhiều gia đình lo lắng là mũi vẫn còn lệch sau lần mổ đầu. Một bài tổng quan ngắn về tăng trưởng vùng mũi – môi sau mổ môi lần đầu ở khe hở một bên tổng hợp các mốc theo dõi từ nhiều nghiên cứu khác nhau[2]. Trong đó: lỗ mũi vẫn còn bất đối xứng ở mốc 3 và 6 tháng sau mổ, đầu mũi còn nghiêng về bên không khe hở ở 9 tháng, và mức đối xứng cải thiện vào khoảng 12 tháng tuổi[2].
Ở các mốc xa hơn, chiều rộng cánh mũi bên khe hở vẫn lớn hơn so với trẻ không khe hở trong khoảng 8–10 tuổi, và chiều dài trụ mũi ngắn hơn trung bình khoảng 2 mm ở nhóm từ 7 đến gần 18 tuổi[2]. Tuy vậy, hình ảnh ba chiều ở tuổi trưởng thành trong nhóm chỉ có khe hở môi một bên không cho thấy bất đối xứng mũi có ý nghĩa thống kê[2].
Bài này là tổng quan ngắn, mọi con số đều là tổng hợp từ nghiên cứu khác chứ không phải dữ liệu gốc[2]. Giá trị của nó với gia đình là ở thông điệp: đánh giá kết quả quá sớm sau mổ sẽ cho một bức tranh không đúng.
Không có một lịch mổ chung
Các mốc tuổi ở trên là mốc tham khảo được tổng hợp từ y văn, không phải lịch mổ áp dụng cho mọi trẻ. Một kế hoạch cụ thể phụ thuộc vào thể bất thường, mức độ ảnh hưởng tới thở và ăn, các can thiệp khác đang có trong lộ trình điều trị, và tình trạng chung của trẻ. Phần lớn các can thiệp ở nhóm này cần gây mê và được thực hiện trong một lộ trình nhiều chuyên khoa.
Khi nào cần khám sớm?
Hãy đưa trẻ đi khám sớm khi trẻ thở khó, thở ồn, bú ngắt quãng hoặc tím quanh môi khi bú; khi trẻ chỉ thở được bằng miệng; hoặc khi có khối bất thường ở sống mũi, gốc mũi, kèm theo hố hoặc lỗ rò trên da.
Với trẻ lớn hơn, hãy khám lại khi nghẹt mũi một bên tăng dần, chảy máu mũi tái diễn, hoặc khi hình dạng mũi thay đổi rõ trong thời gian ngắn.
Nơi thực hiện
Tại phòng khám, BS An khám và tư vấn; các kỹ thuật chỉ thực hiện dưới gây tê, theo danh mục được Sở Y tế phê duyệt, trong đó có dị tật mũi – môi khi không cần lấy sụn sườn. Các trường hợp cần gây mê, cần lấy sụn sườn hoặc cần phối hợp nhiều chuyên khoa được thực hiện tại bệnh viện được cấp phép phù hợp. BS An sẽ trao đổi cụ thể khi thăm khám.
Tài liệu tham khảo
- Hullfish H, Williamson L, Close M, Kappauf C, Patel K. Congenital nasal deformities: advances in early surgical intervention. Plast Aesthet Res. 2025;12:36. doi:10.20517/2347-9264.2025.70
- Xu Y, Zeng N, Li J, Zheng Q, Shi B. Growth patterns of the nasolabial region following unilateral cleft lip primary repair. Front Pediatr. 2023;11:1136467. doi:10.3389/fped.2023.1136467
Các tài liệu trên là công bố của nhóm tác giả khác, truy cập mở, nêu để bạn đọc thêm. Bài viết chỉ tóm tắt điều các tác giả mô tả, kèm giới hạn của từng nghiên cứu.
Tìm hiểu thêm